เปิดคำวินิจฉัย ‘กฤษฎีกา’ ตีความ ‘พระราชาคณะชั้นสามัญ’ ไม่อาจแต่งตั้ง ‘ฐานานุกรม’ได้ หลัง ‘มหาเถรสมาคม’ มอบ ‘สำนักพุทธฯ’ หารือ

วันที่ 14 พ.ย. 69 สำนักข่าวอิศรา (www.isranews.org) รายงานว่า เมื่อเร็วๆนี้ สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา เผยแพร่บันทึกสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา เรื่อง การแต่งตั้งฐานานุกรมในพระราชาคณะชั้นสามัญ (เรื่องเสร็จที่ 1332/2569) โดยคณะกรรมการกฤษฎีกา (คณะที่ 8) ได้วินิจฉัยกรณีการแต่งตั้งฐานานุกรมในพระราชาคณะชั้นสามัญ ว่า พระราชาคณะชั้นสามัญ ไม่อาจตั้งฐานานุกรมในตำแหน่งพระปลัด พระสมุห์ และพระใบฎีกาได้

ทั้งนี้ เนื่องจาก พ.ร.บ.ลักษณปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 หรือประกาศกระทรวงธรรมการ พแนกกรมสังฆการี เรื่อง จัดระเบียบพระอารามหลวง ลงวันที่ 30 กันยายน พระพุทธศักราช 2458 ซึ่งเป็นกฎหมายลูกบทที่ออกตาม พ.ร.บ.ลักษณปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 ได้ถูกยกเลิกไปแล้ว และไม่มีบทบัญญัติใดใน พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พ.ศ.2505 ที่กำหนดเกี่ยวกับการแต่งตั้งฐานานุกรมของพระราชาคณะชั้นสามัญไว้ ดังนั้น พระราชาคณะชั้นสามัญ จึงไม่อาจมีการแต่งตั้งฐานานุกรมในพระราชาคณะชั้นสามัญได้

“สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติได้มีหนังสือ ที่ พศ 0002/7847 ลงวันที่ 23 กันยายน 2569 ถึงสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา สรุปความได้ว่า ในการประชุมมหาเถรสมาคม ครั้งที่ 13/2569 เมื่อวันที่ 10 มิถุนายน 2569 ได้มีการพิจารณาปัญหาเกี่ยวกับการแต่งตั้งฐานานุกรมของพระราชาคณะชั้นสามัญ เนื่องจากปัจจุบันมีการแต่งตั้งฐานานุกรมในตำแหน่งพระปลัด พระสมุห์ และพระใบฎีกา ของพระราชาคณะชั้นสามัญในบางพื้นที่

แต่ในประกาศพระบรมราชโองการโปรดพระราชทานสัญญาบัตรตั้งสมณศักดิ์พระราชาคณะ ไม่มีการระบุให้พระราชาคณะชั้นสามัญ มีฐานานุศักดิ์แต่งตั้งฐานานุกรมได้ แตกต่างจากพระราชาคณะตั้งแต่ชั้นราชขึ้นไป ที่มีการระบุฐานานุศักดิ์แต่งตั้งฐานานุกรมไว้อย่างชัดเจน โดยมีการอ้างอิงกฎหมายว่าด้วยการปกครองคณะสงฆ์ในลักษณะเดียวกับกรณีการแต่งตั้งฐานานุกรมของเจ้าคณะจังหวัด

ซึ่งคณะกรรมการกฤษฎีกา ได้เคยพิจารณาให้ความเห็นไว้ในบันทึกสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา เรื่อง การแต่งตั้งฐานานุกรมตาม พ.ร.บ.ลักษณปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 (เรื่องเสร็จที่ 1335/2567) โดยเห็นว่า พ.ร.บ.ลักษณปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 และ พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พุทธศักราช 2484 ได้ถูกยกเลิกไปแล้ว และไม่มีบทบัญญัติใดใน พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พ.ศ.2505 กำหนดเกี่ยวกับการแต่งตั้งฐานานุกรมของพระภิกษุผู้ดำรงตำแหน่งปกครองคณะสงฆ์ไว้

ดังนั้น พระภิกษุผู้ดำรงตำแหน่งปกครองคณะสงฆ์ในตำแหน่งเจ้าคณะจังหวัด จึงไม่อาจแต่งตั้งฐานานุกรมโดยอาศัยอำนาจตาม พ.ร.บ.ลักษณปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 ได้ และการแต่งตั้งฐานานุกรมในกรณีดังกล่าวไม่มีผลทางกฎหมาย อย่างไรก็ดี โดยที่กรณีของพระราชาคณะชั้นสามัญ ยังมิได้มีการวินิจฉัยไว้โดยชัดแจ้งว่า สามารถแต่งตั้งฐานานุกรมได้หรือไม่ และจะอาศัยกฎหมายใดเป็นฐานอำนาจในการดำเนินการดังกล่าว

ในการประชุมมหาเถรสมาคมได้มีการพิจารณาประกาศกระทรวงธรรมการ พแนกกรมสังฆการี เรื่อง จัดระเบียบพระอารามหลวง ลงวันที่ 30 กันยายน พระพุทธศักราช 2458 ซึ่งกำหนดเกี่ยวกับการตั้งฐานานุกรมของพระราชาคณะชั้นสามัญ โดยข้อ 7 แห่งประกาศกระทรวงธรรมการฯ กำหนดให้เจ้าอาวาสพระอารามหลวงมีฐานานุศักดิ์ ตั้งฐานานุกรมสำหรับพระอารามหลวงได้ และในข้อ 8 กำหนดให้พระราชาคณะรองเจ้าอาวาส หรือผู้ช่วยเจ้าอาวาส ชั้นผู้ใหญ่ ตั้งฐานานุกรมได้ ตามฐานันดรชั้นสามัญตั้งได้ 2 รูป คือ พระปลัด 1 และสมุห์ 1

มหาเถรสมาคม จึงมีมติมอบให้สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติเสนอปัญหาข้อกฎหมายต่อสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา เพื่อพิจารณาให้ความเห็นว่า การแต่งตั้งฐานานุกรมของพระราชาคณะชั้นสามัญ ในตำแหน่งพระปลัด พระสมุห์ และพระใบฎีกา โดยอาศัย พ.ร.บ.ลักษณปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 สามารถกระทำได้หรือไม่

สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติพิจารณาแล้วเห็นว่า เพื่อให้เกิดความถูกต้องและเป็นแนวทางในการปฏิบัติราชการ จึงขอความอนุเคราะห์สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกาพิจารณาประเด็นปัญหาข้อกฎหมายตามมติมหาเถรสมาคมดังกล่าว

คณะกรรมการกฤษฎีกา (คณะที่ 8) ได้พิจารณาข้อหารือของสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ โดยมีผู้แทนสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ เป็นผู้ชี้แจงข้อเท็จจริงแล้ว เห็นว่า กรณีการแต่งตั้งฐานานุกรมนั้น คณะกรรมการกฤษฎีกา (คณะที่ 8) ได้ให้ความเห็นไว้ในบันทึกสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา เรื่อง การแต่งตั้งฐานานุกรมตามพระราชบัญญัติลักษณปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 (เรื่องเสร็จที่ 1335/2567) แล้วว่า

พระราชบัญญัติลักษณปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 ถูกยกเลิกโดยมาตรา 3 แห่ง พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พุทธศักราช 2484 และต่อมา พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พุทธศักราช 2484 ถูกยกเลิกโดยมาตรา 3 แห่ง พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พ.ศ.2505 โดยไม่มีบทบัญญัติใดใน พ.ร.บ.คณะสงสงฆ์ พ.ศ.2505 ที่กำหนดเกี่ยวกับการแต่งตั้งฐานานุกรมของพระภิกษุผู้ดำรงตำแหน่งปกครองคณะสงฆ์ไว้

ดังนั้น พระภิกษุผู้ดำรงตำแหน่งปกครองคณะสงฆ์ในตำแหน่งเจ้าคณะจังหวัด จึงไม่สามารถแต่งตั้งฐานานุกรมโดยอาศัยอำนาจตาม พ.ร.บ.ลักษณปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 ได้ การแต่งตั้งฐานานุกรมในกรณีดังกล่าวจึงไม่มีผลทางกฎหมาย

สำหรับกรณีการแต่งตั้งฐานานุกรมในพระราชาคณะชั้นสามัญตามข้อหารือนี้ เมื่อเป็นที่ยุติแล้วว่า กฎหมายว่าด้วยคณะสงฆ์ที่ใช้บังคับในปัจจุบัน มีเพียง พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พ.ศ.2505 ฉบับเดียว ไม่สามารถนำ พ.ร.บ.ลักษณปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 ที่ถูกยกเลิกไปแล้ว หรือประกาศกระทรวงธรรมการ พแนกกรมสังฆการี เรื่องจัดระเบียบพระอารามหลวง ลงวันที่ 30 กันยายน พระพุทธศักราช 2458 ซึ่งเป็นกฎหมายลูกบทที่ออกตาม พ.ร.บ.ดังกล่าวมาใช้บังคับได้อีกต่อไป

การแต่งตั้งฐานานุกรมในพระราชาคณะชั้นสามัญ โดยอาศัยอำนาจตาม พ.ร.บ.ลักษณปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 จึงไม่สามารถกระทำได้

อีกทั้ง ไม่มีบทบัญญัติใดใน พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พ.ศ.2505 ที่กำหนดเกี่ยวกับการแต่งตั้งฐานานุกรมของพระราชาคณะชั้นสามัญไว้ จึงไม่อาจมีการแต่งตั้งฐานานุกรมในพระราชาคณะชั้นสามัญ โดยอาศัยอำนาจตาม พ.ร.บ.ดังกล่าวได้เช่นเดียวกัน

ในปัจจุบันการแต่งตั้งฐานานุกรมสำหรับพระภิกษุจึงมีเพียงกรณีเดียว คือ กรณีที่พระมหากษัตริย์ทรงใช้พระราชอำนาจตามมาตรา 9 ของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย และมาตรา 5 ตรี แห่ง พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พ.ศ.2505 ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมโดย พ.ร.บ.คณะสงฆ์ (ฉบับที่ 4) พ.ศ.2561 โดยมีพระบรมราชโองการโปรดสถาปนาสมณศักดิ์หรือทรงตั้งสมณศักดิ์พระภิกษุ พร้อมทั้งมีความปรากฏในพระบรมราชโองการด้วยว่า ให้พระภิกษุผู้ได้รับพระราชทานสถาปนาหรือทรงตั้งสมณศักดิ์นั้น มีฐานานุศักดิ์ตั้งฐานานุกรมได้จำนวนเท่าใดและในตำแหน่งใด

ดังจะเห็นได้จากพระบรมราชโองการโปรดสถาปนาหรือทรงตั้งสมณศักดิ์พระภิกษุตั้งแต่พระราชาคณะชั้นราชขึ้นไป ที่จะมีข้อความพระราชทานพระบรมราชานุญาตไว้เช่นนั้น แต่สำหรับกรณีทรงตั้งสมณศักดิ์พระราชาคณะชั้นสามัญ ไม่ปรากฏข้อความดังกล่าว ดังนั้น พระราชาคณะชั้นสามัญจึงไม่อาจตั้งฐานานุกรมได้” บันทึกสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา เรื่อง การแต่งตั้งฐานานุกรมในพระราชาคณะชั้นสามัญ (เรื่องเสร็จที่ 1332/2569) ระบุ