ปัญหาการค้างจ่าย “เงินนิตยภัต” แก่พระภิกษุและการบริหารจัดการ “เงินนิตยภัต” กลายเป็นปัญหาเรื้อรัง “ดินพอกหางหมู” โยนกันไปมาระหว่าง “องค์กรพระสงฆ์” กับ “สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ” และระหว่าง “หน่วยงานรัฐ” ด้วยกันเอง  และกำลังกลายเป็น “กระแส” อีกครั้งหลังจาก “กรณ์ มีดี” คณะกรรมาธิการศาสนา ศิลปะและวัฒนธรรม สภาผู้แทนราษฎร เสนอเรื่องให้คณะกรรมาธิการชุดใหญ่ เชิญหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเข้ามาชี้แจง อันมีสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ สำนักงบประมาณมาให้ข้อข้อมูล แต่ก็ยังไม่ได้ข้อสรุป

“Thebuddh” ขอนำเสนอข้อมูล และปัญหาการค้างจ่ายและการบริหารจัดการ “เงินนิตยภัต” แด่พระสงฆ์ และแนวทางแก้ไขไว้เป็นเบื้องต้นดังน้

1. สภาพปัญหาภาพรวม

ปัจจุบันสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ (พศ.) ประสบปัญหาวิกฤตในการเบิกจ่ายเงินอุดหนุนอุปถัมภ์นิตยภัต ส่งผลให้มีพระสังฆาธิการจำนวนมากไม่ได้รับสิทธิตามกำหนดเวลา และเกิดการค้างจ่ายสะสมยาวนานถึง 2-4 ปี ปัญหานี้สร้างผลกระทบโดยตรงต่อขวัญและกำลังใจในการปฏิบัติศาสนกิจของคณะสงฆ์ โดยเฉพาะตำแหน่ง “พระเลขานุการ” ซึ่งส่วนใหญ่มิได้เป็นเจ้าอาวาส แต่มีภาระงานเอกสารและการประสานงานระหว่างวัดกับราชการที่หนักมาก แต่กลับได้รับเงินอุดหนุนล่าช้า

2. สาเหตุรากเหง้าของปัญหา

ปัญหาดังกล่าวแบ่งออกเป็น 2 มิติหลัก คือ มิติด้านข้อจำกัดของกรอบงบประมาณ และมิติด้านคอขวดของระบบปฏิบัติงาน ดังนี้:

2.1 ปัญหาเชิงโครงสร้างและกรอบงบประมาณไม่เพียงพอ: สำนักงบประมาณยังคงยึดฐานการคำนวณจากมติคณะรัฐมนตรี (ครม.) ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2554 ซึ่งอนุมัติวงเงินไว้ที่ 1,125,572,400 บาท สำหรับพระสงฆ์จำนวน 44,467 รูป แต่ในความเป็นจริง ปัจจุบันมีพระสงฆ์ที่มีคุณสมบัติได้รับนิตยภัตเพิ่มขึ้นมากกว่า 50,000 รูปแล้ว

2.2 ภาระผูกพันเชิงโครงสร้าง (การจ่ายซ้ำซ้อน): ปัญหานี้สืบเนื่องมาจากข้อกำหนดตาม ระเบียบสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ ว่าด้วยการเบิกจ่ายนิตยภัต พ.ศ. 2551 หมวด 2 ข้อ 12 ที่ระบุว่า “พระภิกษุที่ได้รับการแต่งตั้งยกเป็นกิตติมศักดิ์หรือได้รับการแต่งตั้งเป็นที่ปรึกษาเจ้าคณะในชั้นต่าง ๆ ให้ได้รับนิตยภัตในอัตราเดิม” ส่งผลให้พระที่ได้รับการยกเป็น “ที่ปรึกษา” จะยังคงได้รับเงินนิตยภัตต่อไปเรื่อยๆ จนกว่าจะมรณภาพ เมื่อมีการแต่งตั้งพระภิกษุรูปใหม่เข้ามาดำรงตำแหน่งแทน รัฐจำเป็นต้องจ่ายเงินอุดหนุนให้แก่รูปใหม่ด้วย จึงเกิดภาระผูกพันการจ่ายเงินซ้ำซ้อนในตำแหน่งเดียว นอกจากนี้ยังมีการขยายเขตการปกครอง การตั้งวัดใหม่ (เพิ่มตำแหน่งเจ้าอาวาสและบางพื้นที่ขยายตำแหน่งเจ้าคณะตำบล) รวมถึงจำนวนพระเปรียญธรรม 9 ประโยค และพระพิธีธรรมที่เพิ่มขึ้นทุกปี หรือแม้กระทั้งการแต่งตั้งสมณศักดิ์เพิ่มขึ้นด้วย

 2.3 ปัญหาเชิงระบบปฏิบัติงาน (คอขวดส่วนกลาง): กระบวนการเบิกจ่ายขาดความคล่องตัว เมื่อมีพระพ้นจากตำแหน่ง (มรณภาพ ลาออก ลาสิกขา) สำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัด (พศจ.) ไม่สามารถนำเงินสัดส่วนนั้นไปจ่ายให้พระรูปใหม่ได้ทันที แต่ต้องงดจ่ายและรายงานเป็น “ยอดเงินเหลือจ่าย” คืนส่วนกลาง พระรูปใหม่จะต้องถูกจัดเข้า “คิว” เพื่อรอส่วนกลาง (สำนักเลขาธิการมหาเถรสมาคม) อนุมัติจัดสรรเงินเหลือจ่าย ซึ่งมีรอบพิจารณาเพียง 2-3 ครั้งต่อปี (ภายใน 15 มกราคม, 15 พฤษภาคม และ 15 สิงหาคม) การรวมศูนย์เงินและรอบเวลาที่จำกัดนี้ ทำให้การจับคู่จ่ายเงินล่าช้าและเกิดการค้างจ่ายสะสม

3. ข้อเสนอแนะและแนวทางแก้ไข

• ระยะสั้น (การแก้ไขปัญหาคอขวดและจัดการคิวค้างจ่าย):
o สั่งการเชิงรุกด้านฐานข้อมูล: กำชับให้ พศจ. และเจ้าคณะผู้ปกครอง เร่งสำรวจและจัดส่งเอกสารรายงานการพ้นตำแหน่งของพระสงฆ์ให้รวดเร็วและถูกต้อง เพื่อรวบรวม “เงินเหลือจ่าย” ส่งคืนส่วนกลางให้เร็วที่สุด นำมาเร่งจัดสรรตกเบิกให้พระสงฆ์ที่เข้าคิวรออยู่
o เพิ่มความถี่ในการจัดสรรงบประมาณ: พิจารณาเพิ่มรอบความถี่ในการประชุมพิจารณาบัญชีตกเบิกเพิ่มเติมจากยอดเงินเหลือจ่าย เพื่อเร่งระบายคิวพระสังฆาธิการที่ตกค้าง 2-4 ปี ให้ได้รับสิทธิรวดเร็วยิ่งขึ้น
• ระยะยาว (การแก้ปัญหาเชิงโครงสร้างแบบเบ็ดเสร็จ):

เสนอ ครม. ปรับฐานงบประมาณใหม่ทั้งหมด: ตามแนวทางที่สำนักงบประมาณได้เสนอแนะ พศ. ต้องรวบรวมข้อมูลสถิติจำนวนพระสงฆ์ที่มีสิทธิรับนิตยภัตตามจริงในปัจจุบัน (มากกว่า 50,000 รูป) พร้อมประเมินยอดงบประมาณที่ต้องใช้จริงทั้งหมด เพื่อนำเสนอขออนุมัติกรอบวงเงินใหม่จากคณะรัฐมนตรี ทดแทนมติ ครม. ปี 2554 ซึ่งล้าหลังและไม่เป็นปัจจุบัน

ทบทวนระเบียบและกระจายอำนาจ: ควรพิจารณาทบทวนระเบียบ พศ. หรือพัฒนาระบบฐานข้อมูลส่วนกลางและภูมิภาคให้เชื่อมโยงกัน เพื่อให้ พศจ. สามารถบริหารจัดการนำเงินนิตยภัตที่เหลือจากการพ้นตำแหน่ง ไปจัดสรรให้พระรูปใหม่ในพื้นที่ได้คล่องตัวขึ้น ลดปัญหาคอขวดจากการรอรอบอนุมัติของส่วนกลาง

ข้อมูลเบื้องต้นนิตยภัต

1.มติ มส

2.เพิ่มนิตยภัต 3. ปรับปรุงนิตยภัต 4.ปรับปรุงเพิ่มนิตยภัต