วันที่ 13 พฤศจิกายน 2569 เมื่อพระภิกษุมรณภาพ ทรัพย์สินตกเป็นของ “วัด” หรือ “ญาติ”? เจาะลึกกฎหมายมรดกของพระสงฆ์  เวลาเห็นข่าวพระเถระผู้ใหญ่หรือพระสงฆ์มรณภาพ แล้วมีเงินฝากในบัญชีหลักล้าน หรือมีที่ดินและวัตถุมงคลสะสมไว้ หลายคนมักสงสัยว่า “ทรัพย์สินเหล่านี้จะตกเป็นของญาติพี่น้อง หรือตกเป็นของวัด?” และ “ถ้าพระท่านอยากยกทรัพย์สินให้ญาติ หรือให้วัดอื่น สามารถทำได้หรือไม่?”

วันนี้ “thebuddh” จะพาไปไขข้อข้องใจแบบเคลียร์ชัดทุกมิติ ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ และแนวคำพิพากษาศาลฎีกา

1. กฎหมายแยกทรัพย์สินของพระออกเป็น “2 ก้อน”

กฎหมายไม่ได้เหมาเอาทรัพย์สินทั้งหมดของพระภิกษุไปเป็นของวัด แต่แบ่งแยกตาม “ช่วงเวลาที่ได้ทรัพย์สินนั้นมา” ออกเป็น 2 กรณีหลัก ดังนี้

@ ก้อนที่ 1: ทรัพย์สินที่ได้มา “ในระหว่างเวลาที่อยู่ในสมณเพศ” (ป.พ.พ. มาตรา 1623)
กฎหมายบัญญัติว่า ทรัพย์สินที่พระภิกษุได้มาในระหว่างบวช (เช่น เงินปัจจัยที่ญาติโยมถวาย ดอกเบี้ยเงินฝาก หรือที่ดินที่ซื้อระหว่างบวช) เมื่อพระภิกษุนั้นถึงแก่มรณภาพ ให้ตกเป็นสมบัติของ “วัดที่เป็นภูมิลำเนา” ของพระภิกษุนั้น เว้นแต่พระภิกษุจะได้จำหน่ายไปในระหว่างมีชีวิต หรือทำพินัยกรรมยกให้ผู้อื่นไว้

@ก้อนที่ 2: ทรัพย์สินที่มีอยู่ “ก่อนอุปสมบทเป็นพระภิกษุ” (ป.พ.พ. มาตรา 1624)
ทรัพย์สินใดที่เป็นของท่านมาก่อนบวช (เช่น บ้าน ที่ดิน เงินเก็บสมัยเป็นฆราวาส) ไม่ตกเป็นสมบัติของวัด เมื่อท่านมรณภาพ ทรัพย์สินก้อนนี้จะเป็นมรดกตกทอดแก่ ทายาทโดยธรรม (พ่อ แม่ พี่น้อง ลูก ภรรยาเดิม) หรือผู้รับพินัยกรรมตามหลักกฎหมายมรดกทั่วไป

ข้อควรรู้เพิ่มเติม: หากพระภิกษุ “ลาสิกขา (สึก)” ออกมาเป็นฆราวาสขณะที่ยังมีชีวิตอยู่ ทรัพย์สินทั้งหมด (ทั้งก่อนบวชและระหว่างบวช) ย่อมเป็นทรัพย์สินส่วนตัวของท่านต่อไป ไม่ตกเป็นของวัดแต่อย่างใดครับ

2. ข้อยกเว้นสำคัญ: พระภิกษุสามารถยกทรัพย์สินระหว่างบวชให้ “ญาติ” ได้ไหม?

คำตอบคือ “ทำได้ครับ” แม้กฎหมายจะกำหนดให้ทรัพย์สินที่ได้มาระหว่างบวชตกเป็นของวัด แต่มาตรา 1623 เปิดช่องข้อยกเว้นไว้ 2 ทาง คือ

1. จำหน่ายไปในระหว่างมีชีวิต. เช่น การโอนให้ ยกให้ หรือบริจาคให้ญาติพี่น้อง วัดอื่น หรือมูลนิธิ โดยต้องดำเนินการโอนส่งมอบให้เสร็จสิ้นก่อนที่ท่านจะมรณภาพ
2. ทำพินัยกรรมยกให้. พระภิกษุสามารถทำพินัยกรรมที่ถูกต้องตามแบบของกฎหมาย เพื่อระบุยกทรัพย์สินที่ได้มาระหว่างบวชให้แก่ญาติพี่น้อง บุคคลใกล้ชิด หรือวัดใดก็ได้ เมื่อท่านมรณภาพ ทรัพย์สินนั้นจะตกเป็นของผู้รับพินัยกรรมทันทีโดยไม่ตกแก่วัดต้นสังกัด

3. เปิดแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่น่าสนใจ! 

ในทางปฏิบัติมักเกิดข้อพิพาทระหว่าง “วัด” กับ “ญาติของพระ” อยู่บ่อยครั้ง ศาลฎีกาจึงได้วางบรรทัดฐานสำคัญไว้หลายคดี ดังนี้

@ สั่งเสียด้วย “ปากเปล่า” ก่อนมรณภาพ ไม่ถือเป็นพินัยกรรม ญาติไม่มีสิทธิรับมรดกและจัดการศพ. ตาม คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 692/2564 ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า การที่พระภิกษุสั่งเสียด้วยวาจาในสถานการณ์ปกติให้ญาติจัดการศพและทรัพย์สิน ไม่เข้าข้อยกเว้นการทำพินัยกรรมด้วยวาจาตามกฎหมาย เมื่อไม่ได้ทำพินัยกรรมเป็นหนังสือ ทรัพย์สินที่ได้มาระหว่างบวชจึงตกเป็นของวัดที่เป็นภูมิลำเนาทั้งหมด และวัดย่อมมีอำนาจจัดการศพตาม ป.พ.พ. มาตรา 1649 (4) เหนือกว่าญาติ

@ พระภิกษุทำพินัยกรรมยกทรัพย์สินระหว่างบวชให้ญาติ มีผลสมบูรณ์ตามกฎหมาย. ตาม คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1807/2536 ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า เงินที่พระภิกษุได้มาระหว่างสมณเพศ แม้ตามหลักจะตกเป็นของวัดเมื่อมรณภาพ แต่เมื่อพระภิกษุได้ทำพินัยกรรมยกเงินจำนวนนั้นให้แก่ผู้รับพินัยกรรมไว้โดยชอบด้วยกฎหมายแล้ว เงินนั้นย่อมตกแก่ผู้รับพินัยกรรม ไม่ตกเป็นสมบัติของวัด

@ ตกเป็นของ “วัดในไทยที่เป็นภูมิลำเนา” ไม่ใช่วัดในต่างประเทศที่ไปจำพรรษาชั่วคราว. ตาม คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3410/2565 พระภิกษุเดินทางไปจำพรรษาและมรณภาพที่วัดในสหรัฐอเมริกาโดยไม่ได้ทำพินัยกรรม ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า องค์กรทางศาสนาในต่างประเทศมิใช่วัดที่จัดตั้งตาม พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 และไม่ใช่ภูมิลำเนาตามกฎหมาย ทรัพย์สินที่ได้มาระหว่างบวชจึงตกเป็นสมบัติของ วัดต้นสังกัดในประเทศไทย ที่พระภิกษุมีชื่ออยู่ในทะเบียนบ้านและสังกัดอยู่

@ วัดได้รับเฉพาะ “ทรัพย์สิน” แต่ไม่ต้องรับผิดใน “หนี้สิน” เกินกว่าทรัพย์ที่ได้. ตาม คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 348/2527 และหลักกฎหมายแพ่ง วัดที่ได้รับทรัพย์สินตามมาตรา 1623 ไม่ใช่ทายาทโดยธรรม จึงไม่ต้องรับผิดชำระหนี้สินของพระภิกษุผู้มรณภาพด้วยเงินของวัดเอง แต่เจ้าหนี้มีสิทธิบังคับชำระหนี้ได้เฉพาะจากกองทรัพย์สินของพระภิกษุที่ตกแก่วัดเท่านั้น
สรุปสั้นๆ ให้จำง่าย

1. ทรัพย์สินก่อนบวช = เป็นมรดกตกทอดแก่ ญาติ (ทายาทโดยธรรม)

2. ทรัพย์สินระหว่างบวช = ตกเป็นสมบัติของ วัดที่เป็นภูมิลำเนา (เว้นแต่จะโอนให้ขณะมีชีวิตหรือทำ พินัยกรรม ระบุยกให้ผู้อื่นไว้)

ที่มาเพจ นักกฎหมายเพื่อประชาชนโจ๋เรนเจอร์