วันที่ 13  พฤศจิกายน 2569 เมื่อเร็ว ๆ นี้  พระเทพวัชรกิจจาภรณ์ ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดสระเกศราชวรมหาวิหาร ได้จาริกกลับมาเยือนดินแดนแห่งความทรงจำนี้อีกครั้ง โดยมีนายไพบูลย์ พิมพ์รัตน์ นายกองค์การบริหารส่วนตำบลดอนมดแดง และนายธวัชชัย ศรีคง รองนายกฯ เป็นผู้นำล่องเรือลัดเลาะไปตามสายน้ำ เพื่อเปิดม่านประวัติศาสตร์ที่หลับใหลอยู่ใต้ร่มเงาไม้ใหญ่

หากย้อนกลับไปเมื่อราว 40 ปีก่อน พระเทพวัชรกิจจาภรณ์ เคยจาริกมา ณ สถานที่แห่งนี้ ในครั้งที่ หลวงปู่คูณ ขนฺติโก (พระครูสุนทรขันติคุณ) แห่งวัดดงบังเหนือ สหธรรมิกผู้ใกล้ชิดกับหลวงปู่เจ้าคุณพระมงคลธรรมวัฒน์ (บุญจันทร์ จตฺตสลฺโล) วัดปากน้ำ ยังดำรงขันธ์อยู่ ในครั้งนั้น เรื่องราวการอพยพหนีภัยสงครามและหยาดเหงื่อของบรรพชนเป็นเพียงคำบอกเล่าที่ถ่ายทอดจากปากของหลวงปู่คูณสู่ความทรงจำ แต่การล่องเรือสำรวจอย่างละเอียดในครั้งนี้ เปรียบเสมือนการได้สัมผัสจิตวิญญาณแห่งอดีตที่กลับมามีชีวิตขึ้นอีกครั้ง

ตำนานแห่งการสร้างเมืองอุบลราชธานีได้ถูกฉายชัดผ่านสภาพภูมิศาสตร์ของเกาะเนื้อที่กว่า 830 ไร่เศษแห่งนี้ ในอดีตเมื่อครั้ง พระวอ พระตา และท้าวคำผง นำพาไพร่พลอพยพหนีภัยสงครามมาจากนครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน (หนองบัวลุ่มพู) บรรพชนผู้ชาญฉลาดได้เลือกใช้สายน้ำมูลเป็นปราการธรรมชาติโอบล้อมด้านหลัง ส่วนด้านหน้าได้ร่วมแรงร่วมใจกันขุดคลองคูเมือง ชักน้ำจากแม่น้ำมูลเข้ามาเป็นแนวป้องกัน ซึ่งปัจจุบันยังคงปรากฏร่องรอยความกว้างถึง 16–20 เมตร และบางช่วงกว้างถึง 30 เมตร

รอบนอกเกาะถูกพรางตาด้วยผืนป่าทึบขนาดใหญ่จนได้ชื่อว่า ‘ดงบัง’ ลึกเข้าไปในดงทึบนั้น บรรพชนได้ซ่อนหมู่บ้านไว้เป็นหน่วยสอดแนมคอยส่งสัญญาณเตือนภัยหากกองทัพข้าศึกจากเวียงจันทน์รุกคืบเข้ามา ขณะเดียวกัน พระวอได้เสียสละนำกองทัพแยกตัวออกไปตั้งมั่นล่อข้าศึกอยู่อีกฟากหนึ่ง ณ ‘ค่ายบ้านดู่บ้านแก’ เพื่อปกป้องลูกหลานที่ซ่อนตัวอยู่ภายในเกาะให้ปลอดภัย

ท่ามกลางผืนแผ่นดินที่ผ่านร้อนผ่านหนาวมานานนับร้อยปี ณ ใจกลางเกาะดอนมดแดง ยังมีพยานชีวิตเพียงหนึ่งเดียวที่ยืนหยัดท้าทายกาลเวลา นั่นคือ ‘ต้นไทรโบราณอายุนับ 200 ปี’

ตามคำบอกเล่าที่สืบต่อกันมา ต้นไทรต้นนี้ถูกปลูกขึ้นเพื่อเป็นสัญลักษณ์แห่งการตั้งมั่นของบรรพชนในคราวอพยพหนีภัย รากไทรที่หยั่งลึกลงสู่ผืนดินและกิ่งก้านที่แผ่ขยายปกคลุม เปรียบเสมือนอ้อมกอดของบรรพบุรุษที่คอยปกปักรักษาลูกหลานชาวอุบลราชธานีให้ร่มเย็นเป็นสุขสืบมา

การจาริกสำรวจของพระเทพวัชรกิจจาภรณ์ในครั้งนี้ ไม่เพียงเป็นการย้อนรอยอดีตแห่งความกล้าหาญและความเสียสละเท่านั้น หากแต่ยังเป็นการจุดประกายความหวังที่จะพลิกฟื้นเกาะดอนมดแดงและขึ้นทะเบียนต้นไทรโบราณสองร้อยปีให้เป็นมรดกทางประวัติศาสตร์ของชาติ เพื่อให้นักเดินทางและลูกหลานรุ่นหลังได้ล่องเรือเข้ามาสัมผัสความเข้มขลัง และรับฟังเรื่องราวแห่งจิตวิญญาณบรรพชนที่ต้นไทรใหญ่ต้นนี้ยังคงยืนตระหง่านบอกเล่าสืบไปตราบนานเท่านาน